TUS - co to jest? Poznaj Trening Umiejętności Społecznych

Co to jest Trening Umiejętności Społecznych?

TUS jest szczególnie pomocny dla osób, które mają trudności w nawiązywaniu i utrzymywaniu relacji interpersonalnych, rozumieniu norm społecznych, a także radzeniu sobie z emocjami w codziennych sytuacjach. Terapia ta opiera się na naukowych podstawach i jest stosowana w pracy z osobami z różnymi zaburzeniami, takimi jak autyzm, ADHD, czy zaburzenia lękowe.

Trening Umiejętności Społecznych Goldsteina

Jednym z najbardziej znanych i szeroko stosowanych modeli TUS jest Trening Umiejętności Społecznych Goldsteina. Metoda ta zakłada, że umiejętności społeczne można rozwijać tak samo, jak inne umiejętności, przez systematyczne ćwiczenie i pozytywne wzmocnienie.

Trening umiejętności społecznych wg A. Goldsteina opiera się na 4 zasadach: modelowanie, odgrywanie ról, udzielanie informacji zwrotnych, transfer umiejętności (generalizacja).

Modelowanie

Modelowanie jest uczeniem się przez naśladownictwo. Wyróżniono trzy rodzaje uczenia się przez modelowanie:

• Uczenie obserwacyjne polega na uczeniu się zachowań których wcześniej uczeń nie przejawiał.
  
  Mogą to być zachowania pozytywne lub negatywne. Dlatego trzeba uważać w jaki sposób się zachowujemy. Np. kiedy czujemy złość i wtedy krzyczymy lub trzaskamy drzwiami, to istnieje duże prawdopodobieństwo, że dziecko w podobny sposób będzie wyrażało złość.

• Efekt hamujący i wyzwalający dotyczy zachowań, które dzieci już znały ale rzadko prezentowały ze względu na następujące konsekwencje zachowania.
  
  Np. jeśli uczeń był pomocny i koleżeński w stosunku do kolegów i był za to nagradzany to, uczeń który wcześniej prezentował zachowania egocentryczne może zacząć prezentować zachowania przyjazne w stosunku do kolegów.
  
  Jeśli uczeń (model), wykazuje zachowania agresywne np. bicie, szturchanie kolegówi i nie ponosi konsekwencji, następuje tzw. efekt wyzwalający czyli inni uczniowie również mogą zacząć zachowywać się agresywnie.

• Ułatwianie zachowań dotyczy zachowań, które są znane uczniowi i nie są powodem do negatywnych reakcji ze strony rówieśników lub nauczycieli.
  
  Np. uczeń zobaczył, że kolega kupił sobie rzecz, która mu się podoba i on również może kupić tę samą rzecz.  
  
  Dziecko,  które obserwuje, że ktoś dobrze radzi sobie w trudnej sytuacji z rówieśnikiem, może zachować się podobnie w takiej konfliktowej sytuacji, ponieważ następuje tzw. efekt ułatwiający zastosowanie wybranego zachowania.

Ludzie uczą się przez modelowanie, zachowań prospołecznych ale również tych niewłaściwych.  Co zatem zrobić  by uczeń skupił swoją uwagę na właściwym zachowaniu?

Czynniki wspierajace modelowanie to:

• Model  -  odgrywając scenkę, przyjmij rolę ucznia w podobnym wieku co dzieci biorące udział w zajęciach, np. powiedz: „teraz odgrywam rolę Ani, która ma 6 lat”.
  
  Zaprezentuj podobne zainteresowania dla grupy wiekowej, z którą pracujesz. Użyj atrybutów, np. jeśli jesteś w roli dziecka, załóż kolorową opaskę na głowę.
  
  Modelowanie  powinno być czytelnie zaprezentowane, dynamicznie odgrywane z jak najmniejszą liczbą szczegółów. Należy usunąć dystraktory z tła.
  
  Istotnym elementem jest zebranie uwagi uczniów, czyli obserwatorzy (uczniowie) muszą wiedzieć, że  mają patrzeć na modela, a potem go naśladować. Ważne, by przed modelowaniem zebrać uwagę grupy, mówiąc, np.: „Teraz wszyscy na mnie patrzą”.
  
  Kazdin (1975) podkreśla, że aby „zaprogramować podtrzymanie reakcji i transferu należy rozwijać docelowe zachowania w różnego rodzaju sytuacjach i w obecności różnych osób”.
  
  Jeśli na zajęciach modelujesz scenkę dla danej umiejętności np. 3-krotnie, to każda rola dla tej samej umiejętności powinna być zagrana dla innej potrzeby.
  
  Przykładowo, jeśli ćwiczę umiejętność radzenia sobie z przegraną, to w jednej scence poradzę sobie z przegraną podczas gry sportowej, w drugiej podczas przegranej w grze planszowej, a w kolejnej np. kiedy nie wygrałam konkursu plastycznego.
  
• „Głośne myślenie” (zapośredniczenie werbalne) – czyli mówienie na głos tego , co zwykle mówi się do siebie w myślach.
  
  Modelując głośne myślenie zaznaczamy ten fakt poprzez wykonanie gestu przyłożenia palca wskazującego do skroni lub brody (gest myślenia), lub użycie  chmurki myślowej (takiej jak w komiksach).
  
  Głośne myślenie polega na wypowiadaniu na głos kroków umiejętności np. "podejdź, popatrz, zapytaj…lub zatrzymaj się, weź głęboki wdech, powiedz….".
  
  Model stosując głośne myślenie, może uzasadniać na głos dlaczego tak się zachowa w danej sytuacji. Dotyczy to uczniów wyżej funkcjonujących. 
  
  Np. „Nie umiem zawiązać sznurówek w butach, musze poprosić kogoś o pomoc… kto może mi pomóc? Mój kolega Piotrek też nie umie wiązać butów, więc jego nie będę prosić o pomoc. Pani Ala potrafi to robić ale teraz zapisuje coś w dzienniku. Pani Iwona też umie wiązać sznurówki i nie jest teraz niczym zajęta. Poproszę o pomoc panią Iwonę. Muszę do niej podejść, popatrzeć na nią i powiedzieć, potrzebuję pomocy. …”
  
  Badacze m.in. Camp & Bash (1981, 1985) podkreślają, że głośne myślenie pomaga hamować impulsy, pokazuje procesy poznawcze umożliwiające wykonanie umiejętności oraz ułatwia uczenie się umiejętności.
  
  Aby przeprowadzić modelowanie należy zacząć od pokazania sytuacji odpowiadającej życiu dziecka (modelowanie jako dziecko w podobnym wieku) przedstawiając tylko jedną umiejętność.
  
  Przed modelowaniem zaprezentuj i krótko omów karty pracy z krokami umiejętności (wprowadź kroki umiejętności).

Odgrywanie ról

Kolejny ważny element TUSu to odgrywanie ról przez uczniów.

Uczestnik odgrywający rolę powinien dostać informację jakie kroki ma wykonać w scence oraz jakiej sytuacji będzie dotyczyła scenka.

Odegranie roli będzie skuteczniejsze jeśli uczeń (osoba trenująca) sama zdecyduje czy chce zagrać w scence, wykaże zaangażowanie i improwizację w scence, a następnie otrzyma aprobatę, nagrodę społeczną po odegranej scence.

Podczas odgrywania ról warto przypominać uczniowi o stosowaniu głośnego myślenia czyli mówieniu na głos tego co się zwykle myśli po cichu. Głośne myślenie pomaga trenującemu uczniowi skupić się na krokach, a obserwatorom zrozumieć zrealizowane kroki i decyzje podjęte przez ucznia odgrywającego scenkę.

Dzieci w wieku przedszkolnym oraz dzieci z wyzwaniami rozwojowymi zwykle na początku odgrywają scenki z trenerami (nauczycielami), ale także z kolegami z grupy.

Dzieci szkolne będące głównym aktorem (uczeń trenujący) wybierają współaktora (pomocnika). Pomocnik  ma prawo odmówić zagrania w scence.

Podczas odgrywania ról uczeń może korzystać z podpowiedzi wizualnych czyli narysowanych kroków umiejętności. Jeśli jest potrzeba – nauczyciel może  podpowiadać kolejne kroki umiejętności, zadawać pytania naprowadzające lub dopytywać „dlaczego akurat tę osobę poprosiłbyś o pomoc”.

Zasada jest taka, że każde dziecko powinno odegrać scenkę. Jeśli jednak w danym dniu uczeń  nie chce odegrać scenki, to zaktywizuj je poprzez wskazywanie kroków umiejętności odgrywanych przez kolegę. W takiej sytuacji uczeń ma przeczytać, wymienić kroki danej umiejętności bez odgrywania scenki.

Udzielanie informacji zwrotnych

Po odegraniu roli kolejny element TUSu to informacja zwrotna dla uczestnika. Powinna ona zawierać wskazówki jak dobrze uczeń odegrał scenkę trenując wybraną umiejętność. 

Ważne by informacja zwrotna była dostarczona od razu po odegraniu scenki przez dziecko. Może być podana przez trenera, przez dzieci lub przez konkretnych strażników kroków, jeśli byli wybrani.

Udzielając informacji zwrotnej należy ocenić szczegółowo, np. ton głosu, postawę ciała.

Ważne jest użycie wzmocnienia społecznego, np. "Dobra robota!", "Świetnie ci poszło!".

Można zapytać grupę np. „Czy Staś wykonał pierwszy krok? A jaki był pierwszy krok?"

Można również zapytać grupę ogólnie: "Co Staś dobrze zrobił w scence?".

Dzieci zwykle wymieniają w różnej kolejności kroki umiejętności ale również często zwracają uwagę na prawidłowe zachowania, które nie są zaznaczone w krokach umiejętności.

Np. jest krok „podejdź do osoby”, a obserwator udzielając informacji zwrotnej powiedział, że Staś podszedł na przyjazną odległość do rozmówcy, mimo, że takiej informacji nie było w krokach.

Na koniec warto dopytać „ Czy jest coś co Staś mógł zrobić inaczej w scence?".

Dzieci czasami informują: „Stasiu mogłeś mówić głośniej, nie zawsze patrzyłeś na osobę z którą rozmawiałeś”.

Jeśli scenka znacząco różniła się od kroków umiejętności, to uczeń powinien odegrać scenkę jeszcze raz.

Transfer umiejętności (generalizacja)

Generalizacja jest ostatnim i bardzo ważnym celem treningu umiejętności społecznych. Polega na stosowaniu umiejętności poza grupą treningową. 

By nowe zachowanie weszło do repertuaru zachowań dziecka, niestety nie wystarczy przećwiczenie umiejętności raz w tygodniu podczas zajęć TUS. Należy stale utrwalać nowe umiejętności w naturalnym środowisku ucznia.

Częste powtarzanie umiejętności sprawia, że automatyzuje się ona i  z czasem nie wymaga aż tak dużego wysiłku by ją stosować.

Pojęcie „generalizacja” odnosi się do sytuacji, w których zmiany w zachowaniu dziecka są trwałe w czasie, pojawiają się w różnych środowiskach i w obecności różnych osób. (Suchowierska, 2012). 

Na koniec zajęć TUS uczeń powinien otrzymać pracę domową, w której zaznacza z kim i gdzie będzie ćwiczył daną umiejętność. Jest to już rodzaj kontraktu z nauczycielem, na jaki umawia się uczeń.

Jeśli dziecko ma trudność z wyborem sytuacji w jakiej może ćwiczyć daną umiejętność, trener może podpowiedzieć gdzie najlepiej to zrobić.

Materiały z zajęć TUS np. kroki umiejętności, prace domowe, uczeń powinien zbierać do segregatora lub teczki. Inni nauczycieli oraz rodzice mają wtedy wiedzę  jakie umiejętności są aktualnie ćwiczone na zajęciach i mają możliwość wzmacniania właściwych zachowań prospołecznych oraz tych aktualnie ćwiczonych.

W przedszkolu lub klasie dobrze sprawdzają się również nagrody grupowe czyli system nagradzania całej grupy oparty na zasadzie Cantera (1987) tzw. słoik z fasolkami.

Za każdym razem kiedy uczeń zastosuje ćwiczoną umiejętność np. poczeka z zadaniem pytania na tzw. „dobry moment” (czyli kiedy osoba patrzy na mnie, nie jest niczym zajęta, nie rozmawia z drugą osobą), to otrzymuje np. orzecha, fasolkę, żeton, kamyk, który wrzuca do słoika.

Po uzbieraniu przez grupę np. 50 orzechów grupa dostaje nagrodę np. wyjście na pizzę, wspólne pieczenie ciasteczek lub wyjście do zoo. 

Praca na wspólną nagrodę pomaga wytworzyć w grupie ducha współpracy i powoduje, że dzieci przypominają sobie wzajemnie o użyciu umiejętności.

Czasami dziecko nie będzie od razu prezentowało umiejętności w całości. Mimo to warto docenić wysiłek ucznia i nagrodzić go nawet jeśli nie zastosował wszystkich kroków ćwiczonej umiejętności.

Np. jeśli widzimy postęp w przypadku ucznia, który przywitał się z osoba mówiąc „dzień dobry” ale nie popatrzył w oczy.

Można również zastosować podpowiedzi wizualne dla ucznia (aktualnie ćwiczone kroki umiejętności), które są np. rozwieszone w sali. Mogą być podpowiedzią dla ucznia co zrobić np. w sytuacji odmowy wspólnej zabawy.

Kroki należy rozwiesić w widocznym miejscu na wysokości oczu ucznia.

Przed rozpoczęciem zajęć TUS należy spotkać się rodzicami na żywo, online albo wysłać list do rodziców z informacjami na czym będą polegały zajęcia TUS. 

W liście należy opisać zasady jakie będą stosowane: modelowanie, odgrywanie ról, informacja zwrotna oraz generalizacja. Trzeba podkreślić rolę rodziców w kształtowaniu umiejętności społecznych dziecka.

Dla kogo jest TUS?

TUS jest przeznaczony dla szerokiej grupy odbiorców, w tym dzieci, młodzieży i dorosłych. Jest szczególnie zalecany dla osób, które:

• Mają trudności w nawiązywaniu i utrzymywaniu relacji społecznych.
• Często spotykają się z odrzuceniem przez rówieśników.
• Doświadczają problemów z regulacją emocji.
• Cierpią na zaburzenia ze spektrum autyzmu, ADHD, zaburzenia lękowe, depresję, lub inne trudności emocjonalne i behawioralne.

Terapia jest także stosowana jako wsparcie w rozwoju umiejętności społecznych u dzieci i młodzieży, które nie mają zaburzeń, ale chcą poprawić swoje kompetencje społeczne.

Jak długo trwa terapia TUS?

Czas trwania terapii TUS zależy od indywidualnych potrzeb uczestników oraz celów terapii.

Zazwyczaj program TUS składa się z cyklu 10 - 15 spotkań, które odbywają się raz w tygodniu i trwają od 60 do 90 minut. Jednak w zależności od postępów i specyfiki grupy, terapia może trwać dłużej.

Ważne jest, aby uczestnicy mieli możliwość regularnego ćwiczenia nabytych umiejętności zarówno w trakcie zajęć, jak i poza nimi.

Czego uczy terapia TUS dla dzieci?

Terapia TUS dla dzieci skupia się na rozwijaniu kluczowych umiejętności społecznych, które są niezbędne do funkcjonowania w grupie rówieśniczej, w szkole i w codziennych sytuacjach.

Podstawowe umiejętności prospołeczne

• Wspólna zabawa: Dzieci uczą się, jak inicjować i podtrzymywać zabawę z rówieśnikami, jak dzielić się, współpracować oraz jak rozwiązywać konflikty, które mogą pojawić się podczas wspólnej zabawy.
• Emocje i strategie radzenia sobie z emocjami: Uczestnicy uczą się rozpoznawać, nazywać i wyrażać emocje w sposób społecznie akceptowalny. W ramach terapii dzieci rozwijają również strategie radzenia sobie z trudnymi emocjami, takimi jak złość, smutek, czy frustracja.
• Komunikacja werbalna i niewerbalna: Dzieci ćwiczą umiejętności jasnego i skutecznego wyrażania swoich myśli i uczuć zarówno za pomocą słów, jak i mowy ciała. Ważnym elementem jest również nauka słuchania innych i reagowania na sygnały niewerbalne.
• Trudne sytuacje w szkole i poza nią: Terapia TUS przygotowuje dzieci do radzenia sobie z trudnymi sytuacjami, takimi jak odrzucenie przez rówieśników, bycie ofiarą prześladowania, czy reagowanie na krytykę. Dzieci uczą się, jak reagować w sposób asertywny i jak unikać zachowań agresywnych lub wycofujących.

Trening umiejętności emocjonalnych i społecznych dzieci - zajęcia

Dzieci, które potrafią skutecznie nawiązywać relacje, komunikować się, radzić sobie z konfliktami i rozumieć emocje innych, mają większą szansę na sukces w szkole i później w życiu dorosłym. Zajęcia TUS mogą pomóc osiągnąć ten cel poprzez wspomaganie rozwoju emocjonalnego i społecznego.

Cele zajęć TUS

Głównym celem zajęć TUS jest wyposażenie dzieci w umiejętności, które pozwolą im lepiej funkcjonować w społeczeństwie. Do najważniejszych celów należą:

• Rozwój umiejętności nawiązywania i utrzymywania relacji.
• Nauka radzenia sobie z emocjami.
• Poprawa komunikacji werbalnej i niewerbalnej.
• Rozwój empatii i umiejętności rozumienia perspektywy innych.
• Poprawa samooceny dziecka.

Jak wyglądają zajęcia TUS?

Zajęcia Treningu Umiejętności Społecznych odbywają się w małych grupach, zazwyczaj od 4 do 8 uczestników. Każde spotkanie jest oparte o wcześniej przygotowany plan pracy i ma strukturę, która obejmuje:

1. Rundkę: mającą na celu sprawdzenie z jakimi emocjami uczniowie ropoczynaja zajęcia, jest to również moment na podzielenie się doświadczeniami z minionego tygodnia.

2. Sprawdzenie pracy domowej z zeszłych zajęć.

3. Rozgrzewkę czyli zabawę ruchową mająca na celu wprowadzenie w temat lub/i podniesienie energii w grupie.

4. Główne zadanie: Praca nad konkretnymi umiejętnościami społecznymi, np. poprzez wprowadzenie kroków, odgrywanie scenek, informację zwrotną. Pomocne może być też użycie gier dydaktycznych, dyskusje grupowe, filmy edukacyjne.

5. Podsumowanie i zadania domowe: Na zakończenie zajęć terapeuta podsumowuje, czego uczestnicy się nauczyli i zadaje ćwiczenia do wykonania w domu.

Turnusy wyjazdowe TUS

Turnusy wyjazdowe TUS to intensywne, kilkudniowe lub kilkutygodniowe programy terapeutyczne, które łączą codzienne stacjonarne zajęcia TUS z innymi formami aktywności takimi jak wyjścia terenowe.

Takie turnusy są doskonałą okazją do praktykowania umiejętności społecznych w różnych sytuacjach i kontekstach. Zazwyczaj odbywają się one w wakacje i ferie zimowe i są prowadzone przez doświadczonych terapeutów w różnych miastach w Polsce.

Intensywne ćwiczenie umiejętności społecznych podczas turnusu stanowi doskonały wstęp do trenowania umiejętności w warunkach domowych już po jego zakończeniu.

Kto może prowadzić Trening Umiejętności Społecznych?

Trening Umiejętności Społecznych mogą prowadzić wykwalifikowani specjaliści, tacy jak psychologowie, pedagodzy, terapeuci zajęciowi czy logopedzi.

Ważne jest, aby osoba prowadząca zajęcia miała odpowiednie przeszkolenie w zakresie TUS oraz doświadczenie w pracy z dziećmi lub dorosłymi z trudnościami społecznymi.

Jak zostać trenerem TUS i prowadzić zajęcia dla dzieci?

Aby zdobyć wiedzę niezbędną do prowadzenia zajęć TUS warto wziąć udział w specjalnie przygotowanym szkoleniu.

Szkolenie TUS

Aby zostać trenerem TUS, należy ukończyć specjalistyczne szkolenie, które obejmuje zarówno teoretyczne podstawy pracy z grupą, jak i praktyczne umiejętności prowadzenia zajęć.

W ramach szkolenia uczestnicy uczą się, jak diagnozować trudności społeczne, tworzyć programy terapeutyczne oraz skutecznie prowadzić zajęcia TUS.

Literatura TUS

Istnieje wiele publikacji na temat Treningu Umiejętności Społecznych, które mogą stanowić cenne źródło wiedzy dla przyszłych trenerów TUS.

Książki te zawierają teoretyczne podstawy TUS, opisy konkretnych metod pracy, a także gotowe scenariusze zajęć.

Wśród najważniejszych autorów warto wymienić Arnolda P. Goldsteina, którego prace są fundamentem wielu programów TUS na całym świecie.